Νέο Σύμφωνο Σταθερότητας: Τέλος στο «έχουμε πλεόνασμα, άρα δίνουμε» – Αυστηρή οροφή δαπανών για την Ελλάδα

Το Γραφείο Προϋπολογισμού της Βουλής αναλύει τους νέους δημοσιονομικούς κανόνες της ΕΕ και γιατί δεν μετρά όπως παλιά το πρωτογενές πλεόνασμα

Ένα νέο, πολύ πιο δεσμευτικό πλαίσιο για το πώς μπορούν να σχεδιάζονται φοροελαφρύνσεις και κοινωνικές παροχές στην Ευρώπη -και ειδικά στην Ελλάδα- περιγράφει σε ειδικό αναλυτικό σημείωμά του το Γραφείο Προϋπολογισμού του Κράτους στη Βουλή. Το συμπέρασμα είναι καθαρό: στο νέο καθεστώς των ευρωπαϊκών κανόνων, η υπέρβαση των στόχων για τα πρωτογενή πλεονάσματα δεν ισοδυναμεί με «λευκή επιταγή» για πρόσθετες δαπάνες.

Οι νέοι δημοσιονομικοί κανόνες τέθηκαν σε ισχύ από το 2024, με στόχο να είναι απλούστεροι και πιο διαφανείς από το προηγούμενο πλαίσιο, αλλά ταυτόχρονα πιο αυστηροί στον έλεγχο της πορείας του χρέους και των ελλειμμάτων. Στην πράξη, όμως, φέρνουν μια βαθιά αλλαγή στη δημόσια συζήτηση: οι παροχές δεν θα κρίνεται πλέον αν «βγαίνουν» επειδή υπήρξε υπεραπόδοση, αλλά αν μπορούν να ενταχθούν σε μια συμφωνημένη πορεία δαπανών, με μόνιμο χαρακτήρα και συγκεκριμένη τεκμηρίωση.

Το σημείωμα (27 Ιανουαρίου 2026) επιχειρεί να ξεκαθαρίσει πώς λειτουργεί το νέο μοντέλο και τι σημαίνει αυτό για τη χώρα μας, μέσα από αριθμητικά παραδείγματα, τεχνικούς δείκτες και «κόκκινες γραμμές» που θέτει το επικαιροποιημένο Σύμφωνο Σταθερότητας.

Από το έλλειμμα και το χρέος, στις «καθαρές δαπάνες»: Ο νέος κανόνας που τα αλλάζει όλα

Η βασική αλλαγή είναι ότι η ΕΕ μετακινεί το κέντρο βάρους από ένα σύστημα πολλών δεικτών, σε έναν κεντρικό επιχειρησιακό στόχο: την εξέλιξη των «καθαρών πρωτογενών δαπανών» που χρηματοδοτούνται από εθνικούς πόρους.

Τα όρια της Συνθήκης του Μάαστριχτ παραμένουν στο τραπέζι, δηλαδή έλλειμμα έως 3% του ΑΕΠ και χρέος έως 60% του ΑΕΠ. Όμως, το σημείο στο οποίο θα κρίνεται η συμμόρφωση δεν θα είναι πλέον το αν «έκλεισε» καλύτερα ο προϋπολογισμός, αλλά το αν οι δαπάνες κινήθηκαν μέσα στη συμφωνημένη οροφή.

Στο νέο πλαίσιο, οι «καθαρές δαπάνες» περιλαμβάνουν το μεγαλύτερο κομμάτι των πρωτογενών δαπανών, όπως μισθούς, αγαθά και υπηρεσίες, δημόσιες επενδύσεις και κοινωνικές μεταβιβάσεις. Εξαιρούνται όμως κρίσιμες κατηγορίες όπως οι τόκοι, οι δαπάνες που χρηματοδοτούνται αποκλειστικά από την ΕΕ, οι συγχρηματοδοτούμενες δαπάνες, τα προσωρινά ή εφάπαξ μέτρα, καθώς και δαπάνες για κυκλική ανεργία.

Αυτό έχει σημασία, διότι ο νέος δείκτης στοχεύει σε αυτό που η Επιτροπή θεωρεί ότι βρίσκεται «υπό άμεσο έλεγχο» μιας κυβέρνησης και άρα μπορεί να τεθεί σε αυστηρή παρακολούθηση.

Τα κράτη μπαίνουν σε τετραετή «συμβόλαια» με την Επιτροπή

Το σημείωμα της Βουλής περιγράφει μια δεύτερη, εξίσου κομβική μεταβολή: κάθε κράτος μέλος καλείται να καταρτίσει ένα τετραετές δημοσιονομικό-διαρθρωτικό σχέδιο, με δυνατότητα επέκτασης σε επταετές, εφόσον δεσμευθεί σε ουσιαστικές μεταρρυθμίσεις και επενδύσεις.

Το σχέδιο αυτό δεν είναι τυπικό. Αποτελεί τη βάση διαπραγμάτευσης με την Ευρωπαϊκή Επιτροπή, η οποία ελέγχει εάν η πορεία που προτείνεται διασφαλίζει ότι το χρέος κινείται σε «εύλογη καθοδική πορεία» και ότι τα ελλείμματα παραμένουν υπό έλεγχο. Από τη στιγμή που η πορεία εγκριθεί, καθίσταται δεσμευτική.

Με απλά λόγια: δεν αρκεί μια χώρα να εμφανίζει καλά αποτελέσματα. Πρέπει να κινείται εντός συμφωνημένου διαδρόμου.

Τα υπερπλεονάσματα δεν χρηματοδοτούν αυτόματα παροχές

Το νέο πλαίσιο συνοδεύεται από έναν μηχανισμό παρακολούθησης που λειτουργεί σαν τεχνικός συναγερμός: ο «Λογαριασμός Ελέγχου». Αυτό το εργαλείο συγκρίνει ετησίως τις πραγματικές καθαρές δαπάνες με την εγκεκριμένη πορεία.

Αν οι αποκλίσεις ξεπεράσουν συγκεκριμένα όρια –περίπου 0,3% του ΑΕΠ σε οποιοδήποτε έτος ή 0,6% σωρευτικά– και δεν δικαιολογούνται από έκτακτες περιστάσεις, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή μπορεί να κινήσει διορθωτική διαδικασία.

Η δημοσιονομική πολιτική μετατρέπεται σε μια συνεχώς αξιολογούμενη τροχιά, όπου οι «υπερβάσεις» δεν είναι πολιτικά ελιγμοί, αλλά δυνητικές παραβάσεις.

Το Γραφείο Προϋπολογισμού διατυπώνει χωρίς περιστροφές ότι το νέο δημοσιονομικό πλαίσιο, η υπέρβαση του στόχου για πρωτογενές πλεόνασμα δεν ανοίγει τον δρόμο για πρόσθετες μειώσεις φόρων ή αυξήσεις δαπανών.

Η υπεραπόδοση μπορεί να αξιοποιηθεί με δύο τρόπους. Πρώτον, για τη μείωση του δημόσιου χρέους. Δεύτερον, για τη δημιουργία δημοσιονομικών «μαξιλαριών», τα οποία λειτουργούν ως άμυνα σε περιόδους επιβράδυνσης, όταν θα πιεστούν τα δημόσια έσοδα ή θα απαιτηθούν παρεμβάσεις στήριξης.

Αυτή η διάκριση μεταβάλλει πρακτικά τη σχέση ανάμεσα σε οικονομικές επιδόσεις και πολιτική παροχών. Ακόμη κι αν μια κυβέρνηση «παράγει» πρωτογενή υπεραπόδοση, δεν σημαίνει ότι μπορεί να τη μεταφράσει αμέσως σε μόνιμες παροχές, αν αυτό σπάει την πορεία καθαρών δαπανών που έχει δεσμευτεί να τηρεί.

Πού μπορεί να βρεθεί πραγματικός δημοσιονομικός χώρος: Μόνο με μόνιμα μέτρα στα έσοδα

Σύμφωνα με το σημείωμα, ο πρόσθετος δημοσιονομικός χώρος που μπορεί να χρησιμοποιηθεί για μόνιμες φοροελαφρύνσεις ή πρόσθετες δημόσιες δαπάνες δημιουργείται ουσιαστικά μόνο μέσω μόνιμων «ενεργητικών μέτρων πολιτικής» στο σκέλος των εσόδων, τα λεγόμενα DRMs.

Τέτοια μέτρα είναι, ενδεικτικά, η διεύρυνση της φορολογικής βάσης ή η αλλαγή φορολογικών συντελεστών, δηλαδή παρεμβάσεις που αυξάνουν σε μόνιμη βάση τα δημόσια έσοδα και βελτιώνουν το διαρθρωτικό ισοζύγιο. Μόνο τότε, σημειώνει το Γραφείο Προϋπολογισμού, μπορεί να αναθεωρηθεί η πορεία καθαρών δαπανών, ώστε να «χωρέσουν» μόνιμες ελαφρύνσεις ή πρόσθετες δαπάνες.

Με άλλα λόγια, το νέο πλαίσιο επιβάλλει μια λογική «ανταλλαγμάτων». Αν μια κυβέρνηση θέλει μόνιμες παροχές, πρέπει να καταθέσει μόνιμα ισοδύναμα εσόδων ή διαρθρωτικές αλλαγές που παράγουν σταθερή δημοσιονομική απόδοση.

Η Ελλάδα ως παράδειγμα: Οι καθαρές δαπάνες και το μήνυμα της ΔΕΘ

Το σημείωμα δεν μένει στη θεωρία. Αποτυπώνει και αριθμητικά τη θέση της Ελλάδας, τονίζοντας ότι η χώρα συμμορφώνεται με τον νέο επιχειρησιακό κανόνα.

Για το 2024, ο ρυθμός αύξησης των καθαρών δαπανών ήταν -0,2%, ενώ βάσει Προϋπολογισμού προβλέπεται αύξηση 4,4% το 2025 και 5,7% το 2026. Σωρευτικά, η εξέλιξη 2024-2026 ευθυγραμμίζεται με τη σύσταση του Συμβουλίου για σωρευτική αύξηση 9,9%.

Εδώ, όμως, βρίσκεται ένα ακόμη πολιτικό μήνυμα: ακόμη και όταν μια χρονιά υπερβαίνει την ετήσια οροφή, η συνολική «συμπεριφορά» της τριετίας μπορεί να παραμένει εντός κανόνων, εφόσον υπάρχουν αντισταθμίσεις προηγούμενων ετών, μέσω του λογαριασμού ελέγχου και τεχνικών προσαρμογών.

Ιδιαίτερη αναφορά γίνεται και στις μόνιμες φοροελαφρύνσεις που ανακοινώθηκαν στη ΔΕΘ 2025, όπου το Γραφείο Προϋπολογισμού σημειώνει ότι μεγάλο μέρος χρηματοδοτήθηκε από DRMs του 2024 και από αρχική υποεκτέλεση των καθαρών δαπανών, ώστε να τηρούνται η συμφωνηθείσα πορεία και οι δικλείδες ασφαλείας.

Τι σημαίνουν όλα αυτά για τα επόμενα πακέτα μέτρων

Η συνολική εικόνα που προκύπτει από το σημείωμα είναι πως η εποχή των παροχών που «χτίζονται» πάνω σε υπεραποδόσεις και έκτακτες συγκυρίες κλείνει. Στη θέση της έρχεται ένα πιο τεχνικό, πιο δεσμευτικό περιβάλλον, όπου κάθε μόνιμο μέτρο πρέπει να «ταιριάζει» σε μια συμφωνία με την Επιτροπή και να περνά μέσα από τον δείκτη των καθαρών δαπανών.

Για την Ελλάδα, αυτό σημαίνει ότι η πολιτική διαχείριση των παροχών θα κρίνεται πλέον σε δύο επίπεδα: αφενός στις επιδόσεις, αφετέρου στη δυνατότητα να μετατραπούν αυτές οι επιδόσεις σε μόνιμο, δομικό δημοσιονομικό χώρο, χωρίς να τίθενται σε κίνδυνο οι οροφές και η πορεία χρέους.

Και αυτό, πρακτικά, μετατρέπει τη συζήτηση για τις παροχές σε συζήτηση για τη φορολογική βάση, τη συμμόρφωση, τη διεύρυνση των εσόδων και τη μόνιμη δημοσιονομική «τεκμηρίωση» των πολιτικών αποφάσεων.

Το πλήρες περιεχόμενο του αναλυτικού σημειώματος του Γραφείου Προϋπολογισμού του Κράτους

Διαβάστε επίσης: Η Ελλάδα κλείνει το 2025 με δημοσιονομική υπεραπόδοση και πρωτογενές πλεόνασμα πάνω από τον στόχο

Σχετικά άρθρα:

Δημοσκόπηση MARC: Νέες πολιτικές πρωτοβουλίες αναδιαμορφώνουν τον εκλογικό χάρτη – FinanceNews.gr Αντίδοτο στα τεκμήρια γονικές παροχές και δωρεές, τι πρέπει να ξέρετε Δημόσιο Χρέος: Κάτω από το 100% του ΑΕΠ για πρώτη φορά μετά την κρίση – FinanceNews.gr Ζελένσκι-Τραμπ: Συνάντηση «υψηλού επιπέδου» και νέα σελίδα στις διαπραγματεύσεις για τον πόλεμο